یکی از پرتکرارترین و بزرگترین چالشهای مرغداران، مواجهه با تلفات پیشبینینشده در گله است. بسیاری از پرورشدهندگان میپرسند که چرا با وجود اجرای دقیق برنامههای واکسیناسیون، باز هم گله دچار تلفات سنگین میشود. پاسخ این سوال که علت مرگ ناگهانی جوجه گوشتی چیست، گاهی در ویروسهای پنهان و قدرتمندی نهفته است که مستقیماً ارگانهای حیاتی مانند کبد و قلب پرنده را هدف میگیرند.
خانواده بزرگی از ویروسها به نام «آدنوویروسها» وجود دارند که عامل دو بیماری بسیار خطرناک هپاتیت جوجهها (IBH) و سندرم آنگارا (HHS) در صنعت ماکیان هستند. در سالهای اخیر، این ویروسها از حالت پراکنده خارج شده و به اصلیترین علت مرگ ناگهانی جوجه گوشتی در سراسر جهان تبدیل شدهاند. در این مقاله از هلدینگ محمدیان، به زبان ساده بررسی میکنیم که این ویروسها چگونه وارد بدن پرنده شده و چگونه او را از پا درمیآورند.
آدنوویروس پرندگان چیست؟
ویروسهای «آدنو» مختص مرغها نیستند؛ آنها میتوانند طیف وسیعی از پرندگان از جمله شاهینها، پرندگان شکاری، شترمرغها و طوطیسانان را بیمار کنند. با این حال، مرغها و جوجههای گوشتی حساسترین میزبانها برای این ویروسها محسوب میشوند.
- سلاح پنهان ویروس (پروتئین هگزون): این ویروسها دارای یک پوسته بسیار مقاوم هستند. روی سطح این پوسته، پروتئین مهمی به نام «هگزون» وجود دارد. این پروتئین مانند کلیدی عمل میکند که ویروس با استفاده از آن به سلولهای بدن پرنده میچسبد، وارد آنها میشود و بیماری را آغاز میکند.
- خطر ترکیب شدن ویروسها: یکی از رفتارهای خطرناک این ویروس، قابلیت جهش و ترکیب ژنتیکی است. تحقیقات نشان داده است که گاهی ویروسهای پرندگان وحشی (مثل شاهین یا طوطی) با ویروسهای مرغی ترکیب شده و سویههای جدیدی میسازند. این سویههای جدید بسیار کشندهتر هستند و پیشبینی یا کنترل آنها برای دامپزشکان سختتر است.
علت مرگ ناگهانی جوجه گوشتی در سالن پرورش
نحوه ورود و حرکت ویروس در بدن پرنده بسیار سریع و برنامهریزیشده است و از دو راه اصلی گله را نابود میکند و باعث علت مرگ ناگهانی جوجه گوشتی میشود:
- انتقال خاموش از مرغ مادر (انتقال عمودی): یکی از مسیرهای اصلی پخش این بیماری، انتقال از طریق تخممرغ است. مرغ مادری که در ظاهر کاملاً سالم است، ویروس را به جوجه منتقل میکند. این ویروس مخفی میماند تا زمانی که سیستم ایمنی پرنده ضعیف شود. پس از بیدار شدن ویروس، پرنده به سرعت از پا درمیآید.
- پخش ویروس در سالن (انتقال افقی): پرندگان بیمار مقدار زیادی ویروس را از طریق مدفوع دفع میکنند که باعث ابتلای سریع سایر جوجهها در سالن از طریق آب و دان آلوده میشود.
اگر درباره بیماری کوکسیدوز در طیور چیزی نمیدانید پیشنهاد میکنیم این مقاله را که به زبان ساده کوکسیدوز را شرح داده، مطالعه کنید.
بیماری مرگبار جوجه های گوشتی
همانطور که گفته شد، آدنوویروسها باعث دو بیماری معروف و مرگبار در جوجهها میشوند که شامل علت مرگ ناگهانی جوجه گوشتی است:
۱. بیماری هپاتیت جوجهها (IBH)؛ قاتل خاموش کبد
این بیماری در گذشته معمولاً در کنار بیماریهای دیگری مثل گامبورو ظاهر میشد ، اما امروزه به تنهایی یک علت مرگ ناگهانی جوجه گوشتی است. این ویروس مستقیماً به کبد حمله کرده و بیشتر جوجههای ۳ تا ۵ هفتهای را درگیر میکند. تلفات میتواند به ۳۰ درصد کل گله برسد. جوجههای بیمار معمولاً افسرده هستند، پرهایشان ژولیده میشود و اشتهای خود را از دست میدهند. خبر خوب این است که با افزایش سن (بعد از ۳ تا ۵ هفتگی)، مقاومت پرنده در برابر این بیماری بیشتر میشود.
۲. سندرم آنگارا (HHS)؛ آب آوردن قلب
سندرم آنگارا که برای اولین بار در سال ۱۹۸۷ در پاکستان شناسایی شد ، یکی دیگر از ویروسهایی است که به عنوان علت مرگ ناگهانی جوجه گوشتی شناخته میشود. تلفات این سندرم بسیار وحشتناک است و بین ۲۰ تا ۸۰ درصد از جوجهها را از بین میبرد. مهمترین علامت این بیماری این است که کیسه دور قلب پرنده پر از آب (مایع زرد رنگ) میشود که به آن “هیدروپریکاردیوم” میگویند. جوجههای مبتلا به شدت بیحال شده و در گوشههای سالن روی هم جمع میشوند.
برای اطلاع از روش درمان آدنوویروس در طیور و چالشهای واکسیناسیون و مراقبتهای بهداشتی به وبلاگ سایت بازرگانی محمدیان مراجعه کنید.
سنین ابتلای جوجه به ویروس کبد مرغ
جوجههای یکروزه به شدت در برابر این ویروسها حساس هستند، اما بیشترین درگیری و اوج تلفات در جوجههای گوشتی معمولاً در سن ۳ تا ۵ هفتگی مشاهده میشود. خوشبختانه با عبور از این سن و بزرگتر شدن پرنده، مقاومت سیستم ایمنی بدن او در برابر ویروس افزایش مییابد.
روند انتقال ویروس در جوجه گوشتی
اصلیترین راه ورود این ویروس به بدن جوجههای تازه متولد شده، پدیدهای به نام «انتقال عمودی» است. در این حالت، ویروس مستقیماً از بدن مرغ مادر به داخل تخممرغ منتقل شده و جوجه از همان روز اول تولد، ناقل پنهان ویروس خواهد بود و منجر به ایجاد علت مرگ ناگهانی جوجه گوشتی میگردد.
- ۱۲ ساعت اول: ویروس در دیواره روده مستقر میشود.
- ۲۴ ساعت بعد: ویروس وارد جریان خون میشود.
- روز دوم تا سوم: ویروس خود را به اندامهای حیاتی یعنی کبد و پانکراس (لوزالمعده) میرساند. در تمام این ۳ روز، جوجه کاملاً سالم به نظر میرسد. اما پس از آن، تکثیر ناگهانی ویروس آغاز شده و علائم به سرعت بروز میکنند.
آیا آدنوویروس پرندگان به انسان منتقل می شود؟
با وجود تلفات سنگینی که این بیماری در مرغداریها ایجاد میکند، جای نگرانی برای سلامت عمومی وجود ندارد؛ چرا که ویروس کبد مرغ (آدنوویروس) به انسان منتقل نمیشود. در واقع، علت مرگ ناگهانی جوجه گوشتی در این بیماریها کاملاً مختص به پرندگان بوده و مصرف گوشت طیور هیچگونه خطری برای سلامت انسان و مصرفکنندگان به همراه ندارد.
چرا واکسن جلوی مرگ ناگهانی جوجه گوشتی را نمی گیرد؟
بسیاری از پرورشدهندگان با این چالش مواجهاند که چرا با وجود تزریق واکسنهای مهمی مانند نیوکاسل و آنفلوانزا، گله باز هم درگیر تلفات سنگین میشود. دلیل این امر کاملاً علمی است: بیماریهایی مانند آنگارا و هپاتیت کبد توسط خانواده متفاوتی از ویروسها ایجاد میشوند. واکسنهای تنفسی رایج، نمیتوانند سیستم ایمنی پرنده را در برابر آدنوویروسها مقاوم کنند. از سوی دیگر، هرگونه استرس یا ضعف در سیستم ایمنی جوجهها میتواند مانند یک کلید عمل کرده و باعث بیدار شدن این ویروسهای پنهان در بدن پرنده شود که نتیجه آن آغاز تلفات ناگهانی در سالن خواهد بود.
جمع بندی: علت مرگ ناگهانی جوجه گوشتی
پیدا کردن علت مرگ ناگهانی جوجه گوشتی در سالنهای پرورش، اولین و مهمترین قدم برای جلوگیری از ضررهای مالی سنگین است. همانطور که بررسی کردیم، ویروسهای خانواده آدنوویروس (عامل بیماریهای کبد و قلب مانند IBH و آنگارا) قاتلان خاموشی هستند که با تخریب بافت کبد و تجمع آب در اطراف قلب، گله را به سرعت از پا درمیآورند.
از آنجا که این ویروسها میتوانند به صورت پنهان از طریق مرغ مادر به تخم و سپس به جوجه منتقل شوند، تکیه بر واکسنهای معمولی (مانند نیوکاسل و آنفلوانزا) برای مهار آنها به هیچ وجه کافی نیست. برای مقابله با این تهدیدات خطرناک، مرغداران باید علاوه بر رعایت بسیار دقیق اصول بهداشتی و امنیت زیستی (بیوسکیوریتی) در سالنها، به دنبال تهیه جوجههایی باشند که گله مادر آنها واکسیناسیون اختصاصی علیه این آدنوویروسها را دریافت کرده باشد. تنها با مدیریت یکپارچه و پیشگیری اصولی میتوان جلوی علت مرگ ناگهانی جوجه گوشتی را گرفت.
