بیماری کوکسیدیوز در طیور یکی از مهمترین بیماریهای انگلی در صنعت پرورش مرغ گوشتی و تخمگذار محسوب میشود. این بیماری توسط گونههای مختلفی از انگلهای جنس Eimeria ایجاد شده و میتواند باعث آسیب جدی به دستگاه گوارش طیور شود. کاهش رشد، افت ضریب تبدیل خوراک و افزایش تلفات از مهمترین پیامدهای اقتصادی این بیماری در واحدهای پرورش طیور هستند.
به همین دلیل شناخت دقیق بیماری کوکسیدیوز در طیور و استفاده از روشهای مناسب برای درمان کوکسیدیوز طیور اهمیت زیادی دارد. در این مقاله به بررسی عوامل ایجادکننده این بیماری، پیامدهای آن در گله و همچنین داروهای رایج و برنامههای دارویی مورد استفاده برای کنترل آن پرداخته میشود.
بیماری کوکسیدیوز در طیور چیست؟
کوکسیدیوز یک بیماری انگلی است که در اثر آلودگی به گونههای مختلف انگلهای تک سلولی از جنس Eimeria در دستگاه گوارش طیور ایجاد میشود. این انگلها در سلولهای اپیتلیال روده تکثیر پیدا کرده و باعث تخریب بافت روده میشوند.
کوکسیدیوز توسط گونههای بیماریزای ایمریا Eimeria ایجاد میشود و هفت گونه مختلف ایمریا شامل: E. acervulina، E. brunetti، E. maxima، E. mitis، E. necatrix، E. praecox و E. tenella وجود دارند که به شیوهای خاص در داخل سلولها تکامل مییابند. هر یک از این گونهها بخش خاصی از دستگاه گوارش را درگیر میکنند و شدت بیماری بسته به گونه انگل و شرایط پرورش متفاوت است. در نتیجه این آسیبها، جذب مواد مغذی در روده کاهش پیدا میکند. این موضوع میتواند باعث کاهش رشد، ضعف عمومی و افت عملکرد گله شود.
تاثیر کوکسیدیوز بر طیور چگونه است؟
آلودگی به کوکسیدیوز معمولاً باعث آسیب به بافتهای رودهای و اختلال در عملکرد دستگاه گوارش میشود. تخریب سلولهای روده در اثر تکثیر انگلها میتواند جذب مواد مغذی را کاهش دهد و به دنبال آن عملکرد تولیدی طیور تحت تأثیر قرار گیرد.
در بسیاری از موارد، بروز بیماری کوکسیدیوز در طیور میتواند زمینه را برای بروز بیماریهای ثانویه نیز فراهم کند. یکی از مهمترین این بیماریها انتریت نکروتیک است که توسط باکتری Clostridium perfringens ایجاد میشود. آسیبهای رودهای ناشی از کوکسیدیوز شرایط مناسبی را برای رشد این باکتری فراهم میکند.
به همین دلیل کنترل این بیماری تنها به دلیل کاهش تلفات اهمیت ندارد، بلکه برای حفظ سلامت دستگاه گوارش و جلوگیری از بروز مشکلات ثانویه نیز ضروری است.
در صورتی که به دنبال بهترین مکمل دام و طیور هستید این مقاله از هلدینگ محمدیان را از دست ندهید!
علائم بیماری کوکسیدیوز در طیور
علائم بیماری کوکسیدیوز در طیور بسته به گونه انگل Eimeria، شدت آلودگی، سن طیور و شرایط مدیریتی فارم میتواند متفاوت باشد. این بیماری معمولاً ابتدا دستگاه گوارش را درگیر میکند و در صورت گسترش، عملکرد کلی گله را تحت تأثیر قرار میدهد. شناخت زودهنگام علائم میتواند نقش مهمی در کنترل سریع بیماری و جلوگیری از خسارات اقتصادی داشته باشد. مهمترین علائم بیماری کوکسیدیوز در طیور شامل موارد زیر است:
- کاهش مصرف خوراک که یکی از اولین نشانههای بروز بیماری در گله محسوب میشود و به سرعت باعث افت رشد طیور میشود.
- کاهش وزن و رشد نامناسب جوجهها به دلیل اختلال در جذب مواد مغذی در روده.
- اسهال آبکی یا خونی که در برخی گونههای کوکسیدیا، بهویژه در آلودگی با Eimeria tenella، به صورت واضح مشاهده میشود.
- پرهای ژولیده و بیحالی طیور که نشاندهنده ضعف عمومی و کاهش وضعیت بدنی است.
- کاهش فعالیت و تمایل به نشستن طولانی مدت در گوشه سالن.
- کمخونی و رنگپریدگی تاج و ریش که در موارد شدید بیماری دیده میشود.
- افزایش ضریب تبدیل خوراک به دلیل کاهش کارایی دستگاه گوارش در جذب مواد غذایی.
- وجود خون یا مخاط در مدفوع که نشاندهنده آسیب جدی به بافت روده است.
- افزایش تلفات در گله بهویژه در مواردی که بیماری به موقع تشخیص داده نشود.
- کاهش یکنواختی گله که میتواند ناشی از تأثیر متفاوت بیماری بر طیور باشد.
در بسیاری از موارد، کوکسیدیوز علاوه بر علائم مستقیم، میتواند زمینه را برای بروز بیماریهای ثانویه مانند انتریت نکروتیک نیز فراهم کند. به همین دلیل پایش مداوم گله و توجه به تغییرات رفتاری و ظاهری طیور اهمیت زیادی در تشخیص زودهنگام این بیماری دارد.
علت ایجاد و پیشروی بیماری کوکسیدیوز در طیور
آغاز کوکسیدیوز با بلعیدن اووسیتهای هاگدار حاوی چهار اسپوروسیست توسط طیور صورت میگیرد. هنگامی که اووسیتها در طول دستگاه گوارش حرکت میکنند، آنزیمهای گوارشی، دیواره اووسیست را شکسته و باعث آزاد شدن چهار اسپوروسیست با دو اسپوروزوئیت در هر اسپوروسیست میشوند. اسپوروزوئیت شکل تهاجمی ایمریا است و از طریق یک مکانیسم ناشناخته، به محلهای خاصی در اپیتلیوم روده نفوذ کرده تا اولین مرحله تکامل درونسلولی را طی کند.
عوامل متعددی مانند ژنتیک، جنسیت، تغذیه، بیوشیمی و ایمنی نقش دارند و تعامل بین این عوامل، نتیجه نهایی کوکسیدیوز را تعیین میکند. هر چرخه متوالی تعداد اووسیتها در محیط را به صورت نمایی افزایش میدهد. کوکسیدیوز به دلیل مقاومت در برابر تغییرات آب و هوایی و توانایی انگلهای ایمریا در حفظ قدرت عفونتزایی خود برای مدت طولانی، همچنان غیرقابلمهارترین بیماری در مزارع طیور باقی مانده است.
درمان بیماری کوکسیدیوز در طیور
درمان بیماری کوکسیدیوز در طیور طی دهههای گذشته پیشرفت قابل توجهی داشته است و امروزه از داروهای مختلفی برای کنترل و کاهش اثرات این بیماری در گلههای پرورشی استفاده میشود. هدف اصلی از مصرف داروهای ضد کوکسیدیوز، جلوگیری از تکثیر انگلهای ایمریا، کاهش آسیب به دستگاه گوارش و کمک به حفظ عملکرد تولیدی طیور است. بسیاری از این ترکیبات به صورت مستقیم در جیره غذایی طیور استفاده میشوند تا هم نقش پیشگیری و هم نقش درمانی داشته باشند.
به طور کلی داروهای مورد استفاده در درمان کوکسیدیوز طیور به دو گروه اصلی تقسیم میشوند: ترکیبات مصنوعی (شیمیایی) و آنتیبیوتیکهای پلیاتر یا یونوفورها. هر یک از این گروهها با مکانیسم متفاوتی چرخه زندگی انگل را مختل کرده و به کنترل بیماری کمک میکنند.
داروهای ضد کوکسیدیوز
استفاده از داروهای ضد کوکسیدیوز سابقهای طولانی در صنعت طیور دارد. برای اولین بار در سال ۱۹۳۹، لوین با استفاده از سولفانیلآمید توانست کوکسیدیوز را در مرغها درمان کند. پس از آن، در دهه ۱۹۴۰ ترکیب سولفاکینوکسالین به طور گسترده معرفی شد و مشخص گردید که میتوان آن را به خوراک طیور اضافه کرد تا از بروز عفونت جلوگیری شود. این دارو تا سال ۱۹۴۸ کاربرد داشت و در آن زمان تولیدکنندگان از آن به صورت پیشگیرانه در جیره غذایی استفاده میکردند.
در دهه ۱۹۵۰ ترکیبات نیتروفورازون معرفی شدند و در اوایل دهه ۱۹۶۰ نیز داروهایی مانند آمپرولیوم و نیکاربازین در برنامههای تولید جوجههای گوشتی مورد استفاده قرار گرفتند. با گذشت زمان و ظهور مقاومت نسبت به برخی از این ترکیبات شیمیایی، نسل جدیدی از داروهای مؤثرتر توسعه یافت. یکی از مهمترین پیشرفتها در کنترل بیماری کوکسیدیوز در طیور در سال ۱۹۷۱ و با معرفی موننسین به عنوان اولین یونوفور رخ داد. این ترکیب در برابر بسیاری از گونههای مهاجم ایمریا بسیار مؤثر بود. پس از آن یونوفورهای دیگری مانند ناراسین، لازالوسید، سالینومایسین و سمدورامایسین نیز معرفی شدند که امروزه در برنامههای کنترل کوکسیدیوز استفاده میشوند.
در حال حاضر چندین نوع کوکسیدیواستات برای جلوگیری از گسترش بیماری و کاهش رشد انگل مورد استفاده قرار میگیرد. این ترکیبات علاوه بر مهار تکثیر انگل، به حفظ ایمنی طیور نیز کمک میکنند.
ترکیبات مصنوعی (شیمیایی)
یکی از گروههای مهم داروها در درمان بیماری کوکسیدیوز در طیور، ترکیبات مصنوعی یا شیمیایی هستند. از جمله این ترکیبات میتوان به هالوفوژینون، روبینیدین، دیکلازوریل، دکواکینات، نیکاربازین، تولترازوریل، کلپیدول، نکینات، اتوپابات، آمپرولیوم، سولفادیمتوکسین و سولفاکینوکسالین اشاره کرد.
هر یک از این ترکیبات با مکانیسم خاصی بر انگل کوکسیدیا اثر میگذارند. این داروها معمولاً با اختلال در یک یا چند مرحله از چرخه زندگی انگل عمل میکنند. هنگامی که انگل وارد سلولهای روده میشود، این ترکیبات میتوانند مراحل درونسلولی آن را مهار یا نابود کنند.
داروهای شیمیایی معمولاً در کنترل عفونتهای شدید کوکسیدیوز عملکرد خوبی دارند، اما استفاده طولانیمدت از آنها میتواند منجر به ایجاد مقاومت دارویی در جمعیت انگلها شود. به همین دلیل در بسیاری از برنامههای مدیریتی، استفاده از این ترکیبات به صورت برنامهریزی شده انجام میشود.
آنتیبیوتیکهای پلیاتر یا یونوفورها
یونوفورها یکی از مهمترین گروههای دارویی در کنترل بیماری کوکسیدیوز در طیور محسوب میشوند. در اتحادیه اروپا چندین یونوفور از جمله موننسین، سالینومایسین، لازالوسید، ناراسین، مادورامایسین و سمدورامایسین برای استفاده در جیره طیور مجاز شناخته شدهاند. بسیاری از این ترکیبات از طریق تخمیر سویههایی از باکتریهای Streptomyces یا Actinomadura تولید میشوند.
مکانیسم اثر یونوفورها بر پایه انتقال یونها از غشای سلولی انگل است. این ترکیبات میتوانند یونهایی مانند سدیم، پتاسیم و هیدروژن را از دیواره سلولی انگل عبور دهند. در نتیجه این فرایند، غلظت یونها در داخل سلول انگل افزایش مییابد و به دنبال آن آب از طریق اسمز وارد سلول میشود. این وضعیت باعث برهم خوردن تعادل اسمزی در انگلهای ایمریا شده و در نهایت منجر به تورم، واکوئله شدن و تخریب سلول انگل میشود.
افزایش غلظت یون سدیم همچنین میتواند برخی عملکردهای میتوکندریایی را مختل کند؛ از جمله توانایی میتوکندری در اکسید کردن سوبستراها و هیدرولیز ATP . علاوه بر این، تبادل سدیم داخل سلولی با کلسیم خارج سلولی موجب افزایش سطح کلسیم در سلول انگل شده و در نهایت سمیت سلولی ایجاد میکند.
یونوفورها معمولاً در مراحل اولیه چرخه زندگی ایمریا اثرگذار هستند و میتوانند به دو صورت عمل کنند:
- کوکسیدیواستاتیک : توقف چرخه رشد انگل بدون از بین بردن کامل آن
- کوکسیدیوسید : نابود کردن انگل
این داروها بیشتر بر مراحل متحرک چرخه زندگی انگل (اسپوروزوئیتها و مروزوئیتها) اثر میگذارند، زیرا قادر به ورود به سلولهای اپیتلیال روده نیستند. با این حال استفاده از آنها میتواند به طور مؤثری از بروز کوکسیدیوز جلوگیری کند و در عین حال امکان شکلگیری ایمنی طبیعی در طیور را نیز فراهم سازد.
از سوی دیگر، مصرف یونوفورها در دوزهای کمتر از دوز درمانی میتواند به بهبود رشد و افزایش وزن طیور کمک کند. همچنین برخی از این ترکیبات قادرند باکتریهایی مانند Clostridium perfringens که عامل بیماری انتریت نکروتیک هستند را مهار یا نابود کنند؛ موضوعی که اهمیت استفاده از آنها را در برنامههای مدیریت سلامت گله افزایش میدهد.
برنامه دارویی بیماری کوکسیدیوز در طیور
صنعت مرغ گوشتی از سه نوع برنامه دارویی برای بیماری کوکسیدیوز در طیور استفاده میکند: برنامههای تکدارویی، برنامههای شاتل، و برنامههای چرخشی.
- برنامههای تکدارویی شامل استفاده از یک داروی یکسان در خوراک گله است. استفاده طولانیمدت از این نوع برنامه دارویی به دلیل انتخاب سویههای مقاوم، منجر به کاهش تدریجی اثربخشی دارو خواهد شد.
- در برنامههای دارویی شاتل، ابتدا یک نوع داروی مصنوعی در خوراک استارتر، سپس نوع دیگری در خوراک دوره رشد، پس از آن نوع سوم در جیره پایانی گنجانده میشود. در این برنامه، هرگونه مقاومتی که ممکن است نسبت به یک دارو ایجاد شود، توسط داروی دیگر حذف خواهد شد.
- برنامههای چرخشی شامل تناوب استفاده از دو دارو یا بیشتر با فواصل چند ماهه، در گلهها است. اکثر برنامههای چرخشی شامل تناوب یک داروی مصنوعی مورد استفاده در خوراک استارتر و/یا خوراک دوره رشد است. این کار اثربخشی داروها را حفظ کرده و به کاهش بروز هرگونه سویههای مقاوم به یونوفورها کمک میکند.
جمعبندی بیماری کوکسیدیوز در طیور
بیماری کوکسیدیوز در طیور یکی از مهمترین چالشهای بهداشتی در صنعت پرورش مرغ محسوب میشود که میتواند باعث آسیب به دستگاه گوارش، کاهش رشد و افت عملکرد گله شود. این بیماری توسط گونههای مختلف انگلهای Eimeria ایجاد شده و در صورت عدم کنترل مناسب میتواند خسارت اقتصادی قابل توجهی به واحدهای پرورش طیور وارد کند.
در حال حاضر داروهای ضد کوکسیدیوز و برنامههای دارویی مختلف نقش مهمی در درمان بیماری کوکسیدیوز در طیور و کنترل این بیماری دارند. استفاده از ترکیبات دارویی مناسب و اجرای صحیح برنامههای مدیریتی میتواند به کاهش اثرات این بیماری در گلههای پرورشی کمک کند.
در صورتی که به دنبال دریافت اطلاعات بیشتر درباره مدیریت بیماریهای طیور (مانند بیماری کوکسیدیوز در طیور) و انتخاب نهادههای مناسب برای تغذیه و پرورش طیور هستید، میتوانید از طریق بازرگانی محمدیان با کارشناسان این مجموعه در ارتباط باشید و راهنماییهای تخصصی در این زمینه دریافت کنید.
