سلامت روده در صنعت پرورش، موضوعی بسیار جامع است که رویکردی کلنگرانه و تلفیقی از علوم تغذیه، فیزیولوژی گوارش، میکروبشناسی و ایمنیشناسی را طلب میکند. در واقع، تغذیه و سلامت، دو مقولهی کاملاً وابسته به هم هستند و نقطهی تلاقی آن دو، عمدتاً در روده پرنده روی میدهد. یکی از مؤثرترین راهها برای تأثیرگذاری بر سلامت رودهی طیور، برنامهریزی تغذیهای است. در این میان، اثر تغذیه زودهنگام طیور از طریق آشنا کردن جوجه با خوراک و آب، ابزاری بسیار کارآمد برای «تغذیهی روده» محسوب میشود.
با اجرای این راهکار، رشد روده به مطلوبترین شکل ممکن صورت میگیرد و پرندگان برای مقابله با چالشهای احتمالی رودهای، آمادگی بسیار بیشتری خواهند داشت. در این مقاله تخصصی از بازرگانی محمدیان، جنبههای مختلف و اثر تغذیه زودهنگام طیور را بر متغیرهای گوارشی و ایمنی بررسی میکنیم. راهکارهای تغذیهای متعددی وجود دارد که میتوان برای تأثیرگذاری بر سلامت روده از آنها بهره گرفت.
اهمیت اثر تغذیه زودهنگام طیور
تنظیم یک جیرهی متعادل بهگونهای که محتوای مواد مغذی خوراک با نیازمندیهای پرنده کاملاً مطابقت داشته باشد، یکی از مهمترین جنبههای برنامهی تغذیهی دام به شمار میرود. از این منظر، برای بهینهسازی اثر تغذیه زودهنگام طیور، جیرهی گله باید بر پایهی مقادیر «قابلهضم» تنظیم شود، نه مقادیر «ناخالص» (کل)، تا قابلیت هضم پروتئین به حداکثر میزان خود برسد. مفهوم نوین «پروتئین متعادل» باید برای تمام اسیدهای آمینهی ضروری در جیره به کار گرفته شود. در این رویکرد، تأکید جیرهنویس نباید بر حداقل پروتئین خام باشد، بلکه باید بر توازن یا نسبت صحیح هر اسید آمینه به اسید آمینه مرجع (لیزین) استوار باشد. استفاده هدفمند از اسیدهای آمینهی سنتزی میتواند در این زمینه بسیار سودمند باشد و به جلوگیری از مصرف بیش از حد پروتئین خام کمک کند. باید توجه داشت که وجود پروتئین هضمنشدهی اضافی در بخشهای انتهایی و عقبی روده، میتواند زمینهساز بروز مشکلات گوارشی متعددی (مانند عارضه بستر مرطوب) در سالن شود.
اثر نشاسته در تغذیه زودهنگام طیور چیست؟
در میان مواد مغذی موجود در اثر تغذیه زودهنگام طیور، نشاسته مهمترین مادهی مغذی و منبع اصلی تأمین انرژی در جیرهی جوجههای گوشتی است؛ بهطوریکه ممکن است تا ۵۰ درصد از مادهی خشک جیره را نشاسته تشکیل دهد. غلات مختلف مورد استفاده در خوراک (مانند گندم، ذرت، سورگوم و برنج) دارای ویژگیهای نشاستهای و خصوصیات فیزیکوشیمیایی کاملاً متفاوتی هستند. برای نمونه، گندم حاوی مقادیر بسیار بالایی از پلیساکاریدهای غیرنشاستهای (NSP) مانند بتا-گلوکانها و آرابینوکسیلانهاست. خصوصیات فیزیکوشیمیایی این ترکیبات، دلیل اصلی فعالیت ضدتغذیهای آنها در جوجههای گوشتی است. بهویژه انواع حلّال و ویسکوز (چسبناک) این ترکیبات، باعث کاهش شدید قابلیت هضم پروتئین، نشاسته و چربی در روده میشوند.
ویسکوزیته گوارشی طیور چیست و چگونه از آن پیشگیری کنیم؟
افزون بر موارد فوق در اثر تغذیه زودهنگام طیور، ویسکوزیتهی بالای محتویات گوارشی نشان داده است که استفاده از جیرههای بر پایهی جو، گندم، چاودار یا یولاف (که حاوی سطوح بالایی از NSP هستند)، موجب بروز مشکلات گوارشی و بهداشتی فراوانی در گله میشود. این مشکلات شامل کاهش سرعت عبور محتویات از روده، کاهش فعالیت آنزیمهای گوارشی و افت قابلیت هضم مواد مغذی است که در نتیجه، کاهش بازدهی خوراک و افت نرخ رشد پرندگان را به دنبال دارد. با این حال، باید توجه داشت که NSPهای نامحلول و غیرویسکوز ممکن است اثرات مفیدی بر سلامت روده داشته باشند. برخی دیگر از ویژگیهای مخرب NSPها، مقاومت شدید در برابر آنزیمهای گوارشی حیوان است که به ایجاد محیطی چسبناک در درون روده کمک کرده و دفع مدفوع چسبنده را به دنبال دارد. همچنین، اختلال در سرعت هضم نشاسته میتواند به رشد باکتری پاتوژن کلستریدیوم پرفرینجنز کمک کند. سموم تولیدشده توسط این باکتری، عامل اصلی بروز بیماری کشنده آنتریت نکروتیک هستند. بنابراین، برای بهبود اثر تغذیه زودهنگام طیور، استفاده از آنزیمهای زایلاناز مناسب برای افزایش هضم نشاسته و بهبود سلامت روده کاملاً ضروری است. این آنزیمها توانایی تجزیهی NSPها، کاهش ویسکوزیتهی محتویات گوارشی، افزایش سرعت عبور خوراک و در نهایت بهبود عملکرد پرنده را دارند.
اثر بافت و اندازه ذرات خوراک در تغذیه زودهنگام طیور
شکل فیزیکی مواد اولیهی مصرفی در جیرهی جوجههای گوشتی ممکن است بر ویژگیهای ریختشناختی و فیزیولوژیکی کل دستگاه گوارش پرنده تأثیر بگذارد، هرچند نتایج پژوهشهای منتشرشده در این زمینه همیشه یکدست نیستند. ذرات ریز غلات در خوراک، سطح تماس بیشتری برای آنزیمها ایجاد میکنند و این امر میتواند به عبور سریعتر خوراک از روده بینجامد. با این حال، بسیاری از مطالعات فارمی نشان دادهاند که ذرات درشتتر به رشد و فعالیت فیزیکی سنگدان کمک کرده و در نتیجه، خوراک مدت زمان بیشتری در سنگدان باقی میماند. زمانی که این خوراکِ بهخوبی آسیابشده در سنگدان به رودهی کوچک میرسد، ذرات آن بسیار یکنواختتر بوده و هضم آنها را آسانتر میسازد. بهعلاوه، درشتتر بودن ذرات خوراک منجر به افزایش مدت ماندگاری خوراک در روده میشود؛ این امر به آزادسازی نشاستهی محبوس در سلولهای غلات کمک کرده و تخمیر مفید باکتریایی در سکومها (رودههای کور) را تشویق میکند. بنابراین، اندازهی ذرات ایدهآل برای ارتقای اثر تغذیه زودهنگام طیور باید در محدودهی ۸۰۰ تا ۱۰۰۰ میکرون باشد.
اهمیت تغذیه زودهنگام طیور با گندم کامل
از نظر اندازه ذرات، تغذیهی جوجههای گوشتی با گندم کامل میتواند جمعیت باکتریهای خطرناکی نظیر سالمونلا تیفیموریوم و کلستریدیوم پرفرینجنز را در دستگاه گوارش پرنده به شکل معنیداری کاهش دهد. همچنین، افزودن گندم کامل به جیرهی جوجههای گوشتی، نرخ رشد و بازدهی مصرف خوراک آنها را افزایش داده است. محققان تأثیر گندم آسیابشده و گندم کامل را بر سرعت عبور خوراک از بخش ابتدایی دستگاه گوارش مقایسه کردند و گزارش دادند که اگرچه سنگدان پرنده ظرفیت بسیار بالایی برای پردازش جیرههای حاوی گندم کامل دارد، اما بهنظر نمیرسد که شکل گندم بر میانگین سرعت عبور خوراک از سنگدان تأثیری داشته باشد. بر اساس این نتایج اثر تغذیه زودهنگام طیور میتوان نتیجه گرفت که وقتی دستگاه گوارش پرنده سالم است، افزودن گندم کامل به جیره میتواند به بهبود رشد روده، بهرهگیری از مواد مغذی و در نتیجه عملکرد بهتر جوجههای گوشتی کمک کند؛ اما زمانی که یکپارچگی دستگاه گوارش به دلیل بیماری آسیب دیده باشد، گنجاندن گندم کامل در جیره ممکن است عملکرد پرنده را کاهش دهد. همچنین از دیدگاه اقتصادی، افزودن گندم کامل به جیره، انرژی مصرفی کارخانه برای آسیابکردن و در نهایت هزینهی نهایی خوراک را کاهش میدهد.
مقایسه آسیاب غلتکی و چکشی در تولید خوراک پرنده
روش فرآوری دان نیز بر کیفیت گوارش و اثر تغذیه زودهنگام طیور مؤثر است. استفاده از آسیاب چکشی برای خردکردن غلات همچنان روشی قابلقبول و رایج در تولید خوراک جوجههای گوشتی است، اما بهتر است با اندازهی توری ۶ میلیمتر و سرعت چرخش ۷۵۰ دور در دقیقه انجام شود. در مقابل، آسیاب غلتکی توزیع یکنواختتری از اندازهی ذرات ایجاد کرده و در نتیجه یکنواختی کلی بهتری در خوراک نهایی به دست میدهد. بهعلاوه، آسیاب غلتکی معمولاً ذراتی با لبههای تیز و میزان گردوغبار بسیار کمتر تولید میکند، در حالی که آسیاب چکشی ذراتی گردتر تولید مینماید که نتیجهی آن، تولید گردوغبار بسیار بیشتر و پلتهای مقاومتر است. ذرات با لبههای تیز که توسط آسیابهای غلتکی تولید میشوند، ممکن است تحریک فیزیکی و مکانیکی بیشتری بر پوشش داخلی روده پرنده داشته باشند و در نتیجه به بهبود سلامت روده کمک شایانی کنند.
اثر تغذیه زودهنگام طیور بر ریختشناسی بافتی (هیستومورفولوژی)
بافت دستگاه گوارش (GIT) جوجه، نهتنها مسیر هضم است، بلکه بهعنوان یک سد فیزیکی و ایمنی مستحکم در برابر مواد شیمیایی مضر و عوامل عفونی واردشده به بدن عمل میکند و همچنین مسیری حیاتی را برای اثر تغذیه زودهنگام طیور فراهم میآورد. محققان نشان دادند که ریختشناسی سالم روده بهطور مستقیم بر متابولیسم مواد مغذی، مقاومت به بیماریها و پاسخ ایمنی میزبان تأثیر میگذارد. مصرف خوراک، دستگاه گوارش را مستقیماً در معرض محیط خارجی قرار میدهد؛ کیفیت، کمیت و زمانبندی این مواجهه، تا حد زیادی بر تعادل ظریف میان میزبان، رژیم غذایی و اکولوژی روده تأثیر میگذارد. بنابراین، برای بهینهسازی اثر تغذیه زودهنگام طیور، مواد اولیهی بهکاررفته در جیره باید برای ساختار رودهی میزبان و جمعیت میکروبی همزیست آن کاملاً مفید باشند. در شرایط نامساعد رودهای، پرندگان در معرض خطر بالای ابتلا به بیماریهای عفونی مانند آنتریت نکروتیک، کوکسیدیوز و سایر عوامل بیماریزای سمزا قرار میگیرند.
اهمیت ارتفاع پرز روده طیور در جذب مواد مغذی
ریختشناسی بافتی روده (هیستومورفولوژی)، یکی از رایجترین و معتبرترین شاخصها برای تشخیص وضعیت سلامت روده به شمار میرود. بررسی اثر تغذیه زودهنگام طیور بر ریختشناسی بافتی در دههی گذشته بهطور گسترده مورد مطالعه قرار گرفته است. بهخوبی ثابت شده است که روزهای نخست پس از تفریخ، به دلیل تغییر عمده در منبع تأمین مواد مغذی (جایگزینی زرده داخلی با خوراک جامد برونزا)، دورهای به شدت حیاتی برای رشد و تکامل مخاط روده محسوب میشود. رشد جوجهها ارتباط مستقیمی با ظرفیت هضم و جذب مواد مغذی دارد که خود نتیجهی مستقیم اثر تغذیه زودهنگام طیور است. متغیرهایی نظیر ارتفاع پرزها (Villi)، عمق کریپتها (Crypts)، نسبت ارتفاع پرز به عمق کریپت، تکثیر سلولی در کریپتها، سرعت مهاجرت انتروسیتها (سلولهای جاذب)، فعالیت آنزیمی مخاط و رشد سلولهای جامی (گابلت)، همگی شاخصهای بسیار مناسبی برای سنجش ظرفیت عملکردی روده هستند. بهخوبی پذیرفته شده است که عمق بیشتر کریپت نشاندهندهی سرعت بیشتر بازسازی بافت و احتمالاً نیاز بالاتر به سنتز بافت جدید است. همچنین در اثر تغذیه زودهنگام طیور گزارش شده است که پرزهای بلند روده با مخاطی رودهای که بهخوبی تمایز یافته و دارای قابلیت هضم و جذب بالایی است، ارتباط مستقیم دارد.
مشکلات محرومیت از خوراک زودهنگام در طیور
یک مطالعه علمی دربارهی اثر محرومیت از خوراک و آب پس از تفریخ جوجه نشان داد که در هفتهی اول عمر، این محرومیت موجب کاهش معنیداری در اندازهی بخشهای رودهی کوچک، از جمله کاهش طول و وزن نسبی دوازدهه، ژژونوم و ایلئوم، و نیز کاهش ارتفاع پرزها و عمق کریپتها میشود. بنابراین، راهکارهای اثر تغذیه زودهنگام طیور و همچنین تسریع تغذیهی پس از تفریخ، باید بهعنوان یک راهبرد اساسی برای تعدیل سلامت رودهی طیور مد نظر قرار گیرند. تغذیهی زودهنگام، محرکی بسیار قوی برای رشد زودهنگام دستگاه گوارش، جذب سریعتر کیسهی زرده، بهبود عملکرد و وضعیت سلامت پرندگان در مراحل بعدی زندگی است. در صورت محرومیت از خوراک و آب پس از تفریخ، جوجهها در روز سوم پس از تفریخ وزن کیسهی زردهی بهمراتب کمتری نسبت به روز تفریخ دارند که نشاندهنده مصرف اجباری ذخایر بدن است. گزارش شده است که تغذیهی درونتخممرغی در روز ۱۷ تا ۱۸ جوجهکشی، از نظر عملکردی معادل رودهی یک جوجهی ۲ روزه است و با افزایش اندازهی پرزها و افزایش ظرفیت هضم، به افزایش وزن بدن در مقایسه با پرندگان گروه شاهد منجر میشود.
با این حال، در شرایط تجاری اثر تغذیه زودهنگام طیور، جوجههای تازهتفریخشده به دلیل عملیات اجتنابناپذیر در کارخانه (مانند تفکیک جنسیت، واکسیناسیون و حملونقل به مزارع پرورش)، حداقل ۱۲ تا ۳۶ ساعت به خوراک و آب دسترسی ندارند. گزارشهای متعددی دربارهی اثرات منفی این دورهی گرسنگی بر عملکرد روده و رشد بلندمدت وجود دارد. گرسنگی میتواند حساسیت پرنده به عفونت را افزایش داده و سیستم ایمنی را تضعیف کند و در نتیجه هزینههای تولید جوجهها را بالا ببرد. در دورهی پس از تفریخ، رشد سریعی در فعالیت آنزیمی روده رخ میدهد و تأخیر در تغذیه، باعث کاهش رشد و کاهش بیان ناقلهای مواد مغذی در سلولها میشود.
اثر تغذیه زودهنگام طیور بر اکولوژی میکروبی روده
عملکرد چشمگیر جوجهی امروزی که در یک روز ۲۵ درصد و تا ۵ هفتگی حدود ۵۰۰۰ درصد افزایش وزن داشته و به وزن ۲ کیلوگرم میرسد، نیاز به تأمین مواد مغذی را همراه با بهبود عملکرد میکروبی بسیار حیاتی ساخته است. جمعیت میکروبی محافظِ مستقر در روده، بسیار پایدار است، اما میتواند تحت تأثیر عوامل مختلف غذایی، بیماری و محیطی (نظیر آنتیبیوتیکها، بهداشت سالن و رطوبت بستر) قرار گیرد. با این حال، رژیم غذایی شاید مهمترین عامل تأثیرگذار بر میکروفلور روده باشد. حیوانات جوان بیشتر از دستکاریهای غذایی مانند ترکیب جیره، فرآوری، قابلیت هضم و روش تغذیه تأثیر میپذیرند؛ زیرا این عوامل ممکن است تعادل اکوسیستم روده را بر هم بزنند. بررسی اثر تغذیه زودهنگام طیور نشان میدهد که جیرهی مبتنی بر ذرت و سورگوم باعث افزایش جمعیت باکتری انتروکوکوس، جیرهی مبتنی بر جو باعث افزایش لاکتوباسیلوس، جیرهی مبتنی بر یولاف باعث افزایش اشریشیا و لاکتوکوکوس، و جیرهی مبتنی بر چاودار باعث افزایش استرپتوکوکوس در روده میشود.
تحقیقات نشان داده است که ایمنی روده مستقیماً با تغییرات فعالیت میکروبی روده تغییر میکند. جوجههای تازهتفریخشده، به دلیل داشتن محیطی نسبتاً استریل در روده، بسیار مستعد کلونیسازی رودهی خود توسط باکتریهای بیماریزا هستند.
نقش تغذیه در تکامل بافت لنفاوی وابسته به روده (GALT)
از آنجایی که زمان بسیار کوتاهی برای رشد جوجهها تا رسیدن به سن بازاریابی (کشتار) وجود دارد، بهکارگیری یک اثر تغذیه زودهنگام طیور که به پرندگان در حفظ میکروبیوم سالم روده و تقویت سیستم ایمنی طیور کمک نماید، ضروری است. بخش عمدهای از رشد بافتهای ایمنی در طیور در مراحل پایانی جوجهکشی و اوایل دورهی پس از تفریخ رخ میدهد. بنابراین، وضعیت تغذیهای گله مادر و همچنین تغذیهی زودهنگام جوجه، نقش مهمی در تنظیم سیستم ایمنی ایفا میکنند. طیور در اوایل دورهی پس از تفریخ، بیشترین حساسیت را به عوامل بیماریزای مهاجم دارند، زیرا سیستم ایمنی آنها تا این سن به عملکرد کامل نرسیده است. تعدیل تغذیهای از طریق تأمین ریزمغذیها و بسترهای مورد نیاز در هفتهی اول پس از تفریخ، میتواند به تکثیر اندامهای لنفاوی کمک کرده و جمعیت میکروبیوم دستگاه گوارش را تغییر دهد. مخاط روده دائماً در معرض انواع میکروبهای بیماریزا قرار دارد و بافت لنفاوی وابسته به روده (GALT) نقش بسیار قابلتوجهی در سیستم ایمنی پرندگان ایفا میکند. از این رو، اجتناب از تأخیر در تغذیه بسیار حیاتی است، زیرا چنین تأخیری میتواند شروع به کار عملکرد بافت GALT را به تعویق بیندازد.
تأمین مواد مغذی کلیدی برای تقویت ایمنی
مواد مغذی متعددی در رشد اولیهی سیستم ایمنی نقش دارند. ویتامین A برای به حداکثر رساندن توان ایمنی و نیز رشد مطلوب جوجه کاملاً ضروری است. سایر مواد مغذی که میتوانند بر رشد اولیهی ایمنی تأثیر بگذارند عبارتند از: اسید لینولئیک، آهن، سلنیوم و برخی از ویتامینهای گروه B. مشخص شده است که ویتامینهای A، D و E نقشهای تنظیمی پیچیدهای در سیستم ایمنی پرنده دارند. بررسی اثر تغذیه زودهنگام طیور (از جمله در فاز جنینی و درونتخممرغی) نشان میدهد که تزریق اسید آمینهی ترئونین به کیسهی زرده، پاسخ ایمنی همورال (تولید آنتیبادی) را در جوجههای گوشتی به شدت بهبود میبخشد. همچنین تزریق اسیدهای آمینه، عناصر کمیاب و ویتامینها به حفرهی آمنیوتیک، اثر تغذیه زودهنگام طیور افزایش میدهد.
در پژوهشهای تکمیلی نشان داده شد که تزریق اسید لینولئیک، ایمنی سلولی را افزایش میدهد، در حالی که تزریق اسیدهای چرب امگا-۳ با منشأ دریایی، مستقیماً پاسخ ایمنی هومورال را تحریک میکند. بههمینگونه، گلوکز باعث تحریک ایمنی هومورال شد، در حالی که قندهای فروکتوز و ریبوز، ایمنی سلولی را در جوجههای گوشتی تعدیل نمودند. استفاده از پریبیوتیکهایی مانند مانانالیگوساکاریدها (MOS) و عصاره لکتین نیز مقاومت جوجه را در برابر چالش با بیماریهای شایع مانند کوکسیدیوز به طور چشمگیری افزایش داد.
نتیجه گیری: اهمیت اثر تغذیه زودهنگام طیور
با افزایش بهرهوری و پرورش پرندگانی با بازدهی خوراک بسیار بالا، نیازهای تغذیهای جنینها و جوجههای سنین پایین در طول دهههای اخیر دستخوش تغییرات اساسی شده است. برنامهریزی و درک کامل اثر تغذیه زودهنگام طیور، یکی از جدیدترین و موفقترین روشها برای پرورش گلههایی با رودهای کاملاً سالم، میکروبیوتای مطلوب، ایمنی بهبودیافته و عملکرد رشد کلی برتر است.
موادی که در حال حاضر بهعنوان تغذیهی زودهنگام به جیره جوجه اضافه میشوند شامل پروبیوتیکها، پریبیوتیکها، آنزیمهای برونزا (مانند زایلاناز)، اسیدهای آمینه، واکسنها و ویتامینها هستند. اثر تغذیه زودهنگام طیور با این مکملهای استراتژیک، رشد مورفولوژیک دستگاه گوارش (افزایش ارتفاع پرزها) را بهبود میبخشد، سرعت رشد و بازدهی خوراک را افزایش میدهد، تلفات هفته اول را کاهش داده و با تقویت بافت GALT، پاسخ به آنتیژنهای بیماریزا را به حداکثر میرساند. انجام پژوهشهای بیشتر در زمینه تکنیکهای درونتخممرغی و استارتر، میتواند مسیر تولید پایدار و اقتصادی را برای صنعت مرغداری هموارتر سازد.
