دوره پرورش جوجههای گوشتی در طول زمان، به دلیل انتخاب نژادی و بهبودهای ژنتیکی، به شدت کاهش یافته است. پتانسیل ژنتیکی جوجههای گوشتی را تنها زمانی میتوان به طور کامل فعال کرد که در کنار مدیریت صحیح پرورش، از جیرههای غذایی کاملاً متعادل و بهینه مانند فیتوبیوتیک در خوراک طیور هم استفاده شود، زیرا مواد مغذی موجود در خوراک، بخش عمده هزینههای تولید را تشکیل میدهند.
در گذشته، آنتیبیوتیکهای محرک رشد برای دورههایی طولانی جهت افزایش بازدهی در تغذیه طیور و دامها استفاده میشدند. با این حال، مصرف گسترده و بیش از حد این ترکیبات شیمیایی منجر به ظهور سویههای باکتریایی مقاوم به آنتیبیوتیک در جوامع انسانی و حیوانی شد که به شدت سلامت و زندگی انسان را تهدید میکند. به همین دلیل، استفاده از آنتیبیوتیکهای محرک رشد در بسیاری از کشورها از جمله اتحادیه اروپا از سال ۲۰۰۶ ممنوع اعلام شد. این ممنوعیت قانونی، باعث افزایش بروز عفونتهای باکتریایی و افت محسوس بهرهوری در صنعت طیور گردید؛ بنابراین، یافتن جایگزینهای طبیعی برای آنتیبیوتیکها به یک ضرورت استراتژیک در علم تغذیه تبدیل شد. در این راستا، افزودنیهای گیاهی یا کاربرد فیتوبیوتیک در خوراک طیور به عنوان یکی از مؤثرترین و ایمنترین گزینهها مورد توجه محققان و صنعتگران قرار گرفته است.
در این مقاله تخصصی از هلدینگ بزرگ محمدیان به بررسی فیتوبیوتیکها و نحوه عملکرد و اثرگذاری آنها در خوراک طیور میپردازیم.
فیتوبیوتیک چیست؟
مفهوم استفاده از گیاهان به عنوان افزودنی در تغذیه حیوانات به چندین قرن پیش بازمیگردد، اما امروزه این ترکیبات با فرمولاسیونهای علمی و دقیق به جیره اضافه میشوند. افزودنیهای گیاهی که با نام علمی فیتوبیوتیکها (Phytobiotics) شناخته میشوند، ترکیبات فیتوشیمیایی ارزشمندی هستند که از بخشهای مختلف گیاه مانند برگها، ریشهها، بذرها، گلها، جوانهها، پوست درخت یا عصارههای آنها استخراج میگردند.
فیتوبیوتیک در خوراک طیور بر اساس منشأ به سه نوع اصلی شامل گیاهان دارویی، ادویهها (مواد دارای بو یا طعم قوی) و روغنهای اسانسی طبقهبندی میشوند. از منظر بیوشیمیایی، فیتوبیوتیک در خوراک طیور شامل طیف گستردهای از مواد فعال نظیر ترکیبات فنولی، ترکیبات آلی گوگرددار و نیتروژندار، فیتواسترولها، آلکالوئیدها، ترپنوئیدها و کاروتنوئیدها است. میزان غلظت و نوع این ترکیبات زیستفعال، بسته به بخش مورد استفاده از گیاه، مرحله بلوغ، شرایط اقلیمی، منشأ جغرافیایی و فصل برداشت به طور قابل توجهی تغییر میکند. برخلاف آنتیبیوتیکهای سنتتیک، گیاهان و مشتقات فعال آنها به طور کلی موادی کاملاً ایمن در نظر گرفته میشوند.
مکانیسم اثر فیتوبیوتیک در خوراک طیور
ویژگی بارز و قدرت اصلی فیتوبیوتیک در خوراک طیور، وجود مخلوطی بسیار پیچیده از ترکیبات زیستفعال در ساختار آنهاست. به عنوان مثال، در میوه گیاه زالزالک بیش از هفتاد ترکیب فعال شیمیایی وجود دارد. اقدامات اصلی این ترکیبات زیستفعال (شامل فلاونوئیدها، ساپونینها و تاننها) در بدن پرنده، تنظیم میکروارگانیسمهای روده، کاهش التهابات و ارتقای هضم و جذب است.
۱. اثرات ضد باکتریایی مستقیم (حذف پاتوژن روده)
اثر ضدمیکروبی فیتوبیوتیک در خوراک طیور علیه باکتریهای بیماریزا در شرایط آزمایشگاهی به خوبی اثبات و شناخته شده است. اثر باکتریواستاتیک (توقف و مهار رشد باکتری) و اثر باکتریوسیدال (از بین بردن کامل باکتری) در این گیاهان ارتباط بسیار نزدیکی با غلظت ترکیبات فعال در عصاره آنها دارد. در حضور برخی عصارههای گیاهی، ویژگیهای طبیعی دیواره سلولی میکروارگانیسمها تغییر کرده و توان بیماریزایی آنها افت میکند. بسیاری از گیاهان دارویی که حاوی ترکیبات پلیفنولی یا فلاونوئیدی هستند، به عنوان عوامل قدرتمند ضدمیکروبی و آنتیاکسیدانی عمل میکنند. دادههای تحقیقاتی نشان میدهد که در این مکانیسم تخریبی فیتوبیوتیک در خوراک طیور، باکتریهای گرم مثبت نسبت به گونههای گرم منفی حساسیت بیشتری از خود نشان میدهند.
۲. تحریک ترشحات گوارشی و آزادسازی آنزیم هضم
یکی دیگر از مهمترین مکانیسمهای اثر فیتوبیوتیک در خوراک طیور، دخالت مستقیم در فرآیند گوارش است. پژوهشگران اثرات مفید این افزودنیها بر قابلیت هضم مواد مغذی را به افزایش ترشحات گوارشی و آزادسازی آنزیمهای هضمی درونزاد نسبت میدهند. این ترکیبات فیتوبیوتیک در خوراک طیور میتوانند با افزایش ظرفیت هضم در روده باریک و بهبود محیط باکتریایی دستگاه گوارش (از طریق کاهش جمعیت پاتوژنها)، راندمان مصرف خوراک را به شدت بهبود بخشند.
تأثیر فیتوبیوتیک بر عملکرد تولیدی و شاخص مصرف خوراک
در صنعت پرورش طیور، شاخص مصرف خوراک یکی از کلیدیترین عوامل برای ارزیابی رشد اقتصادی گله به شمار میرود. گزارشهای علمی تأیید میکنند که گیاهان دارویی حاوی فیتوبیوتیک در خوراک طیور میتوانند با تحریک سیستم کلی بدن، اثرات قابل توجهی بر مصرف خوراک گذاشته و کارایی آن را بهینه کنند.
معجزه سیر و گشنیز در افزایش میانگین وزن روزانه (ADG)
نتایج آزمایشهای فارمی نشان میدهد استفاده از بذر گشنیز (در سطوح ۰.۱ تا ۰.۳ درصد جیره) موجب افزایش معنیدار وزن بدن، بهبود ضریب تبدیل خوراک (FCR) و افزایش بازده لاشه میشود. این اثرات مثبت مستقیماً به ترکیب «لینالول» در گشنیز نسبت داده میشود که مسئول تحریک و تسریع فرآیند هضم در حیوانات است. همچنین استفاده از عصاره گشنیز (فیتوبیوتیک در خوراک طیور) در آب آشامیدنی و پودر آن در جیره، نتایج مشابهی در افزایش وزن روزانه پرنده به همراه داشته است.
سیر نیز به عنوان یک گیاه استراتژیک شناخته میشود که مصرف سطح ۰.۲ درصد پودر آن در جیره، بهترین راندمان را در افزایش وزن و ضریب تبدیل ایجاد میکند. ترکیب «آلیسین» موجود در سیر موجب بهبود هضم و افزایش استفاده از مواد مغذی میشود، در حالی که ترکیباتی نظیر S-allylcysteine و ساپونینها (فیتوبیوتیک در خوراک طیور) مسئول خواص ضدباکتریایی این گیاه در روده هستند.
نقش رازیانه و زیره در بهبود هضم و جلوگیری از نفخ طیور
استفاده از دانه زیره در جیره جوجههای گوشتی (به دلیل دارا بودن ترکیبات تیمول و کومینآلدئید)، باعث افزایش ترشح آنزیمهای گوارشی (آمیلاز، پروتئاز و لیپاز) شده و ضمن کنترل زمان عبور مواد از دستگاه گوارش، خاصیت ضدنفخ بالایی ایجاد میکند. افزودن زیره حاوی فیتوبیوتیک به خوراک طیور، حتی در جوجههای تحت تنش گرمایی، اثرات منفی دمای بالا را خنثی کرده و عملکرد پرنده را ارتقا میدهد.
از سوی دیگر، دانه رازیانه به عنوان یک ادویه معطر و اشتهاآور قوی شناخته میشود. ترکیبات «آنتول» و «استراگول» موجود در اسانس رازیانه، ضمن افزایش ترشحات گوارشی، دارای خواص ضداسپاسم و ضدباکتریایی قدرتمندی هستند که از تخمیر مضر و کندی هضم در دستگاه گوارش پرنده جلوگیری میکنند. مصرف این گیاه (فیتوبیوتیک در خوراک طیور) در مرغهای تخمگذار تحت تنش گرمایی نیز، علاوه بر کاهش مالونآلدئید پلاسما، تولید تخممرغ را افزایش داده است.
همچنین اگر تمایل به کسب اطلاعات بیشتر از خواص بنتونیت در خوراک دام و طیور دارید، میتوانید به مقالات وبسایت مراجعه فرمایید.
جمعبندی؛ فیتوبیوتیک در خوراک طیور
به طور کلی، تحریک رشد در پرندگان از طریق کاربرد فیتوبیوتیک در خوراک طیور با دو مکانیسم مستقیم و غیرمستقیم صورت میپذیرد. اثرات مستقیم شامل افزایش مصرف دان، بهینهسازی فرآیند هضم و افزایش ضریب جذب مواد مغذی است. از سوی دیگر، اثرات غیرمستقیم با کاهش جمعیت باکتریهای بیماریزا (که عامل افت وزن هستند) و تحریک سیستم ایمنی برای پاسخ مؤثرتر به واکسیناسیون و عفونتها محقق میشود.
با توجه به اینکه ایجاد مقاومت دارویی مانع بزرگی برای ادامه استفاده از آنتیبیوتیکهای محرک رشد است، فیتوبیوتیکها یکی از مطمئنترین و اقتصادیترین جایگزینهای طبیعی در تغذیه مدرن به شمار میآیند. موفقیت در بهکارگیری این ترکیبات زیستفعال، نیازمند آگاهی از ساختار شیمیایی گیاه، تعیین دوز مصرفی دقیق و توجه به فاز سنی پرنده است تا در نهایت، سودآوری فارمهای صنعتی با بالاترین ضریب ایمنی تضمین گردد.
