دوره پرورش جوجههای گوشتی در دهههای اخیر به دلیل انتخاب نژادی و بهبودهای ژنتیکی مداوم، به طور چشمگیری کاهش یافته است. برای فعال کردن این پتانسیل ژنتیکی بالا، استفاده از افزودنی گیاهی در جیره طیور و بهکارگیری روشهای مدیریتی پیشرفته الزامی است. از آنجا که مواد مغذی موجود در خوراک، بخش عمده هزینههای تولید را به خود اختصاص میدهند، بهرهگیری از استراتژیهای نوین تغذیهای برای افزایش بازدهی این مواد به یک ضرورت تبدیل شده است. در این مقاله تخصصی از وبسایت محمدیان قصد داریم با اشاره به تاثیراتی که افزودنیهای گیاهی بر سلامت روده طیور دارند، به عملکرد آن در تقویت سیستم ایمنی پرنده هم بپردازیم و در مجموع ۸ تاثیر مهم افزودنی گیاهی در جیره طیور را عنوان کنیم.
اهمیت استفاده از افزودنی گیاهی در خوراک طیور
پس از ممنوعیت استفاده از آنتیبیوتیکهای محرک رشد در سال ۲۰۰۶ در اتحادیه اروپا (به دلیل تهدید سلامت انسان و ظهور سویههای باکتریایی مقاوم)، استفاده از افزودنی گیاهی در جیره طیور به عنوان یک راهکار ایمن و طبیعی برای جبران افت بهرهوری و کاهش عفونتهای باکتریایی به شدت مورد توجه قرار گرفت. فیتوبیوتیکها (ترکیبات فیتوشیمیایی استخراجشده از گیاهان) با دارا بودن ترکیبات زیستفعال پیچیده، نقش مستقیمی در بهبود محیط دستگاه گوارش، تنظیم فلور میکروبی و تقویت سیستم دفاعی پرنده ایفا میکنند.
تاثیر افزودنی گیاهی در جیره طیور چیست؟
از منظر ساختاری و آناتومیک، میزان هضم و جذب در لوله گوارش پرنده مستقیماً به ویژگیهایی نظیر طول دستگاه گوارش، ارتفاع پرزها، نسبت طول پرز به عمق کریپت، عرض پرزها و تعداد آنها در واحد سطح بستگی دارد. استفاده از افزودنی گیاهی در جیره طیور میتواند با تنظیم مفید میکروفلور روده، تغییرات مورفولوژیکی بسیار مطلوبی در این بافت ایجاد کند.
افزایش طول پرز و جذب روده
تحقیقات بافتشناسی نشان میدهد که اسانسهای گیاهی حاوی ساپونینها میتوانند با توسعه بهتر روده و افزایش فعالیت آنزیمهای پروتئولیتیک، قابلیت هضم و جذب را در جوجههای گوشتی ارتقا دهند. در یک مطالعه علمی، بررسی تأثیر عصارههای گیاهی در جیرههای پایه ذرت نشاندهنده افزایش معنیداری در طول پرزهای ناحیه ژژنوم بود. همچنین، افزودن سطوح مختلف پودر سیر به جیره، افزایش چشمگیر طول پرزها و عمق کریپتها را به همراه داشت، در حالی که ضخامت لایه اپیتلیوم روده کاهش یافت که این امر روند جذب مواد مغذی را تسهیل میکند. به طور مشابه، استفاده از سیر در سطوح ۰.۲۵، ۰.۵ و ۱ درصد جیره باعث ایجاد یک افزایش خطی در طول پرزها گردید. تغییرات مورفولوژیکی ایجادشده در دستگاه گوارش نظیر افزایش طول پرزها و عمق کریپتهای دوازدهه، ایلئوم و ژژنوم، اثبات میکند که افزودنی گیاهی در جیره طیور اثرات بسیار مطلوبی بر سلامت و عملکرد روده دارند.
محافظت در برابر پاتوژن روده
ارتباطی بسیار قوی میان تغذیه میزبان و جمعیت میکروبی دستگاه گوارش وجود دارد. میکروفلور روده ترکیبی از باکتریهای همزیست (تأمینکننده اسیدهای آمینه، انرژی و ویتامینها) و باکتریهای بیماریزا (عامل مسمومیت و آلودگی متقاطع) است. مصرف مداوم افزودنی گیاهی در جیره طیور به عنوان جایگزین آنتیبیوتیک، جمعیت میکروبی روده را به نفع باکتریهای مفید تغییر میدهد.
تولید اسید چرب زنجیرهکوتاه
گیاهان حاوی ترکیبات زیستفعال متنوعی هستند که توسط باکتریهای کولون و سکوم تخمیر شده و به اسیدهای چرب فرار زنجیرهکوتاه تبدیل میشوند. تولید این اسیدها مقاومت شدیدی در برابر باکتریهای پروتئولیتیک فسادزا ایجاد میکند. بر اساس یافتههای تحقیقاتی، ترکیباتی نظیر استات، ایزووالرات و سوکسینات باعث کاهش رشد پاتوژن خطرناک Clostridium perfringens میشوند، در حالی که ایزوبوتیرات فرآیند اسپورزایی و رشد سلولهای رویشی این باکتری را متوقف میکند.
استفاده از مخلوط عصارههای گیاهی موجب کاهش جمعیت Clostridium perfringens و E. coli در محتویات کولون شد؛ اثری که قدرت آن دقیقاً مشابه عملکرد آنتیبیوتیک آویلامایسین ارزیابی گردید. همچنین ترکیب اسانسهایی نظیر کارواکرول، ترانسسینامآلدئید و کپسایسین، باکتری ایکولای را به شکل قابل توجهی کنترل میکند.
در تأیید این نتایج، افزودن ۱.۵ درصد زیره به جیره، تعداد باکتریهای انتروباکتریاسه، هوازی سایکروفیل و E. coli را کاهش داد. تغذیه با بذر یا عصاره سیاهدانه و همچنین مخلوط زردچوبه، فلفل سیاه، زیره و گشنیز نیز منجر به کاهش محسوس تعداد باکتریهای کلیفرم در روده طیور گردید. استفاده از گیاهانی مانند دارچین نیز با تعدیل ساختار میکروبی روده، علاوه بر ارتقای سلامت پرنده، اثرات تنش گرمایی را کاهش میدهد.
عملکرد افزودنی گیاهی بر شاخص های بیوشیمیایی
شاخصهای بیوشیمیایی سرم خون پرندگان به شدت به تغییرات تغذیهای حساس بوده و آیینه تمامنمای وضعیت فیزیولوژیک بدن هستند. افزایش مصرف افزودنی گیاهی در جیره طیور باعث تغییرات مثبتی در پروفایل پروتئینی و لیپیدی خون میگردد.
تنظیم کلسترول و تری گلیسرید در طیور
حضور ترکیبات فیتوژنیک در جیره موجب افزایش پروتئین تام سرم میشود که این امر ناشی از ارزش غذایی و اثرات تغذیهای این گیاهان است. افزایش سطح گلوبولین سرم نسبت به آلبومین (و کاهش نسبت آلبومین به گلوبولین)، نشاندهنده بهبود بارز وضعیت ایمنی پرندگان است.
از سوی دیگر، گیاهان دارویی نقش قدرتمندی در تنظیم پروفایل چربی خون دارند. افزودن دانه گشنیز موجب افزایش پروتئین تام، آلبومین، گلوبولین و لیپوپروتئین با چگالی بالا (HDL) در سرم شد، در حالی که لیپوپروتئین با چگالی پایین (LDL) و سطح کلسترول را تا ۱۶.۱۴ درصد کاهش داد. بررسیها روی دانه زیره نشان داد که این گیاه باعث کاهش تریگلیسرید و کلسترول سرم میشود. گیاه سیر نیز به عنوان یک کاهنده قوی کلسترول شناخته میشود؛ مصرف پودر سیر کاهش کلسترول تام و LDL و افزایش همزمان HDL را به همراه داشت.
محافظت از کبد پرنده
آنزیمهای آسپارتات آمینوترانسفراز (AST) و آلانین آمینوترانسفراز (ALT) عمدتاً در سلولهای کبدی حضور دارند و هرگونه آسیب به کبد منجر به نشت و افزایش غلظت این آنزیمها در سرم خون میشود. ارزیابی این شاخصها روشی استاندارد برای بررسی ایمنی و سمیت افزودنی گیاهی در جیره طیور است. مطالعات اثبات کرده است که مصرف ۲ درصد پودر سیر در جوجههای گوشتی و سطوح مختلف روغن سیر موجب کاهش معنیدار آنزیمهای AST و ALT در سرم پرنده میشود. این دادههای بالینی تأیید میکند که سیر به عنوان یک عامل محافظتکننده کبد (هپاتوپروتکتیو) عملکرد فوقالعادهای در بدن ماکیان دارد.
تحریک سیستم ایمنی
سیستم دفاعی و ایمنی جوجهها تا حد بسیار زیادی توسط بافت لنفاوی وابسته به روده (GALT) کنترل و تنظیم میشود. افزودنی گیاهی در جیره طیور با تغییر مفید در جمعیت میکروبی لومن دستگاه گوارش، سیستم لنفاوی را به طور غیرمستقیم فعال کرده و پاسخهای ایمنی را تقویت میکنند.
افزایش تیتر آنتی بادی واکسن در طیور
استفاده از فیتوبیوتیکها موجب بهبود واکنش پرنده به آنتیژنهای واکسن میشود. در بررسیهای علمی، مصرف دانه انیسون در جیره باعث افزایش قطعی فعالیت فاگوسیتوزی (سلولخواری پاتوژنها) و تعداد لنفوسیتها گردید. تغذیه با گیاه سیر تولید آنتیبادیهای سیستمیک علیه بیماری ویروسی نیوکاسل (ND) و گلبولهای قرمز گوسفندی (SRBC) را به شدت تحریک کرد.
پژوهشها نشان دادند که در روز ۲۱ پرورش، تیتر مهار هماگلوتیناسیون (HI) علیه بیماری نیوکاسل در پرندگانی که افزودنی گیاهی در جیره طیور دریافت کرده بودند، بسیار مطلوبتر بود. گیاهانی نظیر سیاهدانه، ژل آلوئهورا در آب آشامیدنی و عصاره رازیانه توانستند تیتر آنتیبادی پرنده را علیه بیماریهای نیوکاسل و برونشیت عفونی (IB) به طرز چشمگیری ارتقا دهند. پودر و عصاره گشنیز نیز پاسخ ایمنی معنیداری علیه آنتیژنهای بیماری گامبورو (IBD) و نیوکاسل ایجاد کرد.
علاوه بر تقویت ایمنی، ترکیبات افزودنی گیاهی در جیره طیور چون زنجبیل، زردچوبه، انیسون، گشنیز و گیاهان غنی از فلاونوئیدها و آنتوسیانینها، دارای فعالیت آنتیاکسیدانی بسیار قوی هستند. این ترکیبات با خنثیسازی رادیکالهای آزاد، نقش محافظتی قدرتمندی در برابر آسیب اکسیداتیو لیپیدهای خوراک ایفا میکنند؛ عملکردی که اثربخشی آن کاملاً مشابه آنتیاکسیدانهای سنتتیکی نظیر بوتیل هیدروکسیتولوئن (BHT) و آلفا-توکوفرول استات ارزیابی میشود.
پیشگیری از سندرم سینه چوبی (Woody Breast)
توسعه و رشد بسیار سریع بافت عضلانی در جوجههای گوشتی امروزی، زمینه را برای بروز میوپاتیهای متابولیکی عضله مانند «سندرم سینه چوبی» (Woody breast) و عارضه «خطوط سفید» (White striping) فراهم کرده است. این اختلالات علاوه بر ایجاد ظاهری نامطلوب، ویژگیهای کیفی گوشت از جمله نرمی (Tenderness)، ظرفیت نگهداری آب در گوشت و میزان اکسیداسیون چربیها را تنزل میدهند.
استفاده از افزودنی گیاهی در جیره طیور به عنوان یک استراتژی مؤثر تغذیهای، با تنظیم دقیق مسیرهای مرتبط با استرس سلولی و تقویت شبکه آنتیاکسیدانها، موجب پیشگیری و کاهش بروز این اختلالات متابولیکی میشود. ترکیبات فیتوژنیک قادرند پراکسیداسیون لیپیدها را کنترل کرده و پروفایل اسیدهای چرب گوشت را به صورت مفیدی تغییر دهند. گنجاندن این مکملهای گیاهی در خوراک پرنده، باعث کاهش ذخیره اسیدهای چرب اشباع (SFA) در بافت عضله و افزایش تولید اسیدهای چرب تکغیراشباع (MUFA) و چندغیراشباع (PUFA) در گوشت نهایی میشود که این امر، کیفیت و ماندگاری گوشت را تضمین مینماید.
جمعبندی مدیریتی؛ افزودنی گیاهی در جیره طیور
به کارگیری افزودنی گیاهی در جیره طیور (مانند فیتوبیوتیک در خوراک طیور) در قالب عصاره، پودر یا مایع، استراتژی پیشگامانهای در علم دامپزشکی برای پر کردن جای خالی آنتیبیوتیکهای محرک رشد است. این ترکیبات ارگانیک از طریق مجموعهای از اثرات غیرمستقیم شامل بهبود ساختار بافتی دستگاه گوارش (افزایش عمق پرزها)، سرکوب قاطع باکتریهای بیماریزا از طریق مکانیسمهای ضدمیکروبی و تحریک مستقیم سیستم ایمنی جهت پاسخ مؤثرتر به واکسنها، سلامت فیزیولوژیک گله را تضمین میکنند. بهبود شاخصهای بیوشیمیایی خون پرندگان و خنثیسازی استرسهای اکسیداتیو که منجر به افزایش کیفیت لاشه و جلوگیری از سندرمهای متابولیک میگردد، تأیید میکند که افزودنیهای گیاهی طبیعی و ایمن، گزینهای قدرتمند، جامع و ضروری برای ارتقای بازدهی اقتصادی و سلامت تولیدات در صنعت مدرن پرورش ماکیان هستند.
