یکی از مشکلاتی که بعد از خرید کنسانتره باکیفیت پیش میآید این است که وقتی دامدار آن را به دام خود میدهد، نه تنها افزایش وزن نمیبیند بلکه دام دچار نفخ و اسهال میشود. در ۹۰ درصد مواقع مشکل از کیفیت کنسانتره نیست بلکه مشکل در نحوه مصرف کنسانتره دامی است. کنسانتره یک مکمل دام و طیور قوی است؛ اگر درست مصرف شود، معجزه میکند و اگر غلط مصرف شود، سم میشود.
در این مقاله میخواهیم بهترین و کاملترین دستورالعمل مصرف کنسانتره را ارائه کنیم؛ تا هم جلوی ضرر را بگیریم و هم وزنگیری و تولید شیر دام را افزایش دهیم.
کنسانتره دامی چیست و چرا دستور مصرف متفاوتی دارد؟
کنسانتره دامی ترکیبی فشرده از انواع غلات (جو، ذرت)، کنجالهها (سویا، کلزا)، سبوس، مکملهای معدنی و ویتامینه است. دقیقا برعکس علوفه (مثل یونجه و کاه) شکمپرکن هستند و فیبر دارند که برای کارکرد معده حیاتیاند. در واقع کنسانتره حجم کم و انرژی زیاد دارد.
چرا مصرف کنسانتره ضروری است؟
قبل از اینکه بگوییم نحوه مصرف کنسانتره دامی چگونه است؟ باید مطرح کنیم که چرا همه دامها نیاز به کنسانتره دارند. در حال حاضر هر دامداری این موضوع را میداند که دام با کاه و یونجه خالی، فقط زنده میماند، اما تولید نمیکند! برای اینکه گاو ۴۰ کیلو شیر بدهد یا بره روزی ۳۰۰ گرم وزن بگیرد، چارهای جز مصرف کنسانتره ندارید.
مهم ترین نکته نحوه مصرف کنسانتره دامی
مهمترین موضوع در نحوه مصرف کنسانتره دامی این است که بدانید نمیشود در یک زمان کوتاه و عجلهای یک خوراک جدید به دام تزریق کرد. معده گوسفند و گاو (معده) پر از موجودات ریز میکروسکوپی است که غذا را هضم میکنند. وقتی شما یکدفعه کنسانتره را زیاد میکنید، میکروبهای مفید میمیرند، محیط معده اسیدی میشود و بیماری خطرناک اسیدوز رخ میدهد. در نتیجه دام غذا نمیخورد، لنگ میزند و در موارد شدید، کبدش آب میشود و میمیرد.
جدول زمانی ۱۰ تا ۱۴ روزه برای شروع مصرف کنسانتره
برای جلوگیری از خطرات قبلی باید یک دستورالعمل کلی را رعایت کنید:
- روز اول تا سوم: مقدار بسیار کم (مثلاً ۵۰ گرم برای گوسفند) کنسانتره را با علوفه زیاد مخلوط کنید.
- روز چهارم تا هفتم: مقدار را کمی بیشتر کنید و از علوفه کم کنید.
- روز هشتم تا چهاردهم: کمکم به جیره هدف نزدیک شوید.
یادتان باشد، سیستم گوارش دام حداقل ۲ هفته زمان میخواهد تا با غذای جدید رفیق شود. در این بخش یک جدول راهنمای دقیق برای شروع نحوه مصرف کنسانتره دامی ارائه شده است:
| روز | سهم کنسانتره در جیره | سهم علوفه (یونجه/کاه) | وضعیت معده |
| روز ۱ تا ۳ | ۱۰٪ – ۱۵٪ | ۸۵٪ – ۹۰٪ | آشنایی اولیه میکروبها با نشاسته |
| روز ۴ تا ۷ | ۳۰٪ – ۴۰٪ | ۶۰٪ – ۷۰٪ | شروع تکثیر باکتریهای هضمکننده کنسانتره |
| روز ۸ تا ۱۰ | ۵۰٪ – ۶۰٪ | ۴۰٪ – ۵۰٪ | سازگاری محیط معده با تغییر pH |
| روز ۱۱ به بعد | رسیدن به حد نهایی | حداقل مقدار لازم | تثبیت عادت غذایی و شروع رشد سریع |
آموزش ترکیب کنسانتره با علوفه
اگر دامداری نحوه مصرف کنسانتره دامی را بلد نباشد، اول کاه را میریزد، وقتی دام خورد، بعد کنسانتره را میریزد. این کار اشتباه محض است!
چرا نباید کنسانتره خالی به دام داد؟
دامها (مخصوصاً گوسفندها) عاشق کنسانتره هستند و آن را با ولع و سریع میخورند. خوردن سریع حجم زیادی از نشاسته، pH معده را کم میکند. بهترین روش ترکیب کنسانتره و خوراک، روش TMR (Total Mixed Ration) یا همان جیره کاملاً مخلوط است. یعنی کاه، یونجه، سیلاژ و کنسانتره باید چنان با هم مخلوط شوند که دام نتواند سوا کند.
اهمیت اندازه علوفه در هضم کنسانتره
وقتی دام ساقه یونجه را میجود، بزاق ترشح میکند. بزاق خاصیت قلیایی دارد و اسید تولید شده توسط کنسانتره را خنثی میکند. پس در نحوه مصرف کنسانتره دامی، علوفه را نباید پودر کنید؛ حتما بگذارید کمی ساقه داشته باشد (حداقل ۲-۳ سانتیمتر) تا حیوان مجبور به نشخوار شود.
مقدار مصرف کنسانتره برای انواع دام
در تعیین مقدار و نحوه مصرف کنسانتره دامی نمیشود یک نسخه را برای همه پیچید. نیاز یک گاو شیرده با یک بره پرواری زمین تا آسمان فرق دارد.
مقدار کنسانتره برای بره پرواری
در پرواربندی، هدف ما رساندن دام به حداکثر وزن در کمترین زمان است.
- ماه اول: ۷۰ درصد علوفه + ۳۰ درصد کنسانتره.
- ماه دوم: ۵۰ درصد علوفه + ۵۰ درصد کنسانتره.
- ماه آخر: ۱۵ تا ۲۰ درصد علوفه (فقط برای کارکرد معده) + ۸۰ تا ۸۵ درصد کنسانتره پرانرژی.
نحوه مصرف کنسانتره گاو شیری
برای گاو شیری، معمولاً به ازای هر ۲.۵ تا ۳ کیلوگرم شیر تولیدی، ۱ کیلوگرم کنسانتره در نظر میگیرند (البته این یک قانون سرانگشتی است). اگر کنسانتره بیش از حد زیاد شود، چربی شیر افت میکند و گاو دچار لنگش میشود.
ترکیب کنسانتره برای گوساله
گوساله تازه متولد شده معده فعال ندارد؛ در نتیجه مصرف کنسانتره استارتر (با بافت ترد و خوشخوراک) از هفته اول تولد، باعث رشد پرزهای معده میشود. در نحوه مصرف کنسانتره دامی برای گوساله، هرچه گوساله زودتر خوراک جامد بخورد، زودتر از شیر گرفته شده و هزینههایتان کم میشود.
جدول میزان مصرف کنسانتره بر اساس نوع دام
در جدول زیر میتوانید میزان ترکیب کنسانتره و علوفه را برای بره پرواری در سه دوره و گاو شیری و در نهایت دام دشتی مشاهده کنید:
| نوع دام / مرحله پروار | درصد کنسانتره | درصد علوفه | هدف تغذیهای |
| بره (شروع پروار) | ۳۰٪ تا ۴۰٪ | ۶۰٪ تا ۷۰٪ | توسعه معده و رشد اسکلتی |
| بره (اواسط پروار) | ۵۰٪ تا ۶۰٪ | ۴۰٪ تا ۵۰٪ | عضلهسازی و افزایش وزن |
| بره (پایان دوره) | ۸۰٪ تا ۸۵٪ | ۱۵٪ تا ۲۰٪ | تراکم انرژی و چربیگیری نهایی |
| گاو شیری (پرتولید) | ۵۰٪ تا ۶۰٪ | ۴۰٪ تا ۵۰٪ | تامین انرژی برای تولید شیر بالا |
| دام داشتی (نگهداری) | ۱۰٪ تا ۲۰٪ | ۸۰٪ تا ۹۰٪ | حفظ وزن و سلامت عمومی |
بهترین زمان بندی برای مصرف کنسانتره دامی
هنگام اطلاع از نحوه مصرف کنسانتره دامی این سوال ایجاد میشود که آیا باید کل جیره را در یک وعده بریزیم؟ جواب این سوال خیر است! تصور کنید خودتان کل غذای روزانه را در یک وعده ناهار بخورید؛ چه حالی میشوید؟ دام هم همینطور است. تقسیم جیره به ۳ تا ۴ وعده در روز باعث میشود:
- محیط معده سالم باشد.
- هدررفت خوراک کمتر شود.
- دام همیشه سرِ حال باشد و نشخوار منظمی داشته باشد.
جدول زمان بندی مصرف کنسانتره دامی
در جدول زیر نحوه مصرف کنسانتره دامی به 4 بخش تقسیم شده است و پیشنهاد میشود برای تغذیه دام با ترکیب کنسانتره حتما این زمان بندی را لحاظ کنید تا دام دچار آسیب نگردد:
| وعده | زمان پیشنهادی | ترکیب پیشنهادی | نکته مهم |
| وعده اول | ۶ تا ۷ صبح | ۴۰٪ کل جیره روزانه | قبل از گرما، اشتهای دام بیشتر است |
| وعده دوم | ۱ تا ۲ ظهر | ۳۰٪ کل جیره روزانه | تامین انرژی میانه روز |
| وعده سوم | ۶ تا ۷ غروب | ۳۰٪ کل جیره روزانه | پر کردن معده برای طول شب |
| آبشخور | تمام ۲۴ ساعت | آب تمیز و خنک | بعد از هر وعده کنسانتره، نیاز به آب بیشتر میشود |
جمعبندی: نحوه مصرف کنسانتره دامی
در نهایت، نحوه مصرف کنسانتره دامی به اندازه کیفیت خود کنسانتره مهم است. بهترین خوراک دنیا را هم اگر بد مصرف کنید، نتیجه نمیگیرید. با رعایت همین اصول ساده که در بالا گفتیم، میتوانید ضریب تبدیل گلهتان را بهبود دهید و به جای هزینه درمان بیماریهای گوارشی، پولتان را صرف توسعه دامداری کنید. دام شما، سرمایه شماست؛ با تغذیه علمی از آن محافظت کنید.
نسبت صحیح کاه و کنسانتره برای گوسفند چقدر است؟
این نسبت در طول دوره تغییر میکند. در ابتدای دوره نگهداری یا آبستنی، سهم علوفه بیشتر است (مثلاً ۶۰ به ۴۰). اما در اوج پرواربندی، سهم کنسانتره میتواند تا ۸۰ درصد جیره هم برسد و کاه فقط به عنوان منبع فیبر (۲۰ درصد) استفاده شود.
اگر دام دچار نفخ ناشی از مصرف زیاد کنسانتره شد، چه کنیم؟
سریعاً دادن کنسانتره را قطع کنید. به دام فقط یونجه خشک و کاه بدهید. خوراندن محلول جوششیرین یا روغنهای گیاهی (با مشورت دامپزشک) میتواند به رفع نفخ کمک کند. در موارد حاد حتماً باید دامپزشک اقدام به تخلیه گاز معده کند.
آیا کنسانتره گاو شیری را میتوان به گوسفند داد؟
بهتر است این کار را نکنید. فرمولاسیون گاو و گوسفند متفاوت است. مهمترین خطر، وجود عنصر مس در کنسانتره گاوی است. گوسفندها به مس بسیار حساساند و ممکن است دچار مسمومیت و مرگ شوند، در حالی که گاوها تحمل بالاتری دارند.
بهترین زمان برای دادن کنسانتره چه ساعتی از روز است؟
بهترین حالت تقسیم وعدهها در طول روز است (صبح زود، ظهر و غروب). سعی کنید وعدهها منظم باشد و هر روز در ساعت مشخصی غذا بدهید. این نظم باعث شرطی شدن دام و ترشح بهتر آنزیمهای هضم میشود.
